Cách trung tâm tỉnh hàng trăm kilômét, nằm ở vùng núi cao giáp ranh với các xã của tỉnh Lạng Sơn, Vân Sơn được xem là một trong những địa bàn khó khăn nhất của tỉnh Bắc Ninh. Nơi đây có những bản làng nằm cheo leo bên sườn núi, giao thông từng nhiều năm cách trở; đời sống của phần lớn người dân gắn với rừng, nương rẫy và đồng ruộng. Thế nhưng, từ nguồn lực của Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng đất này đang từng bước chuyển mình mạnh mẽ, mở ra cơ hội phát triển mới cho đồng bào các dân tộc.
Ảnh: Lễ hội Cầu mùa của đồng bào Dân tộc Dao, xã Vân Sơn
Những tuyến đường được đầu tư, những công trình dân sinh được xây dựng, những mô hình sinh kế từng bước phát huy hiệu quả đã góp phần thay đổi diện mạo nông thôn miền núi. Quan trọng hơn, Chương trình đã tạo động lực để người dân thay đổi tư duy sản xuất, khơi dậy ý chí vươn lên thoát nghèo và phát triển kinh tế bền vững.
Ảnh: Công trình đường bê tông thôn Sản, xã Vân Sơn
Vân Sơn được thành lập trên cơ sở sáp nhập hai xã Hữu Sản và Vân Sơn (cũ). Toàn xã có hơn 6.000 nhân khẩu, trong đó hơn 97% là đồng bào dân tộc thiểu số thuộc 16 thành phần dân tộc cùng sinh sống, chủ yếu là dân tộc Tày, Nùng và Dao. Với diện tích tự nhiên rộng lớn, phần lớn là đồi núi có độ dốc cao, địa phương có tiềm năng phát triển kinh tế nông - lâm nghiệp, du lịch sinh thái nhưng cũng đối mặt với nhiều khó khăn về kết cấu hạ tầng và điều kiện phát triển.
Trước đây, giao thông được xem là một trong những “điểm nghẽn” lớn nhất của địa phương. Nhiều tuyến đường xã, đường thôn xuống cấp nghiêm trọng, việc đi lại và vận chuyển hàng hóa gặp nhiều khó khăn, nhất là vào mùa mưa. Một số khu vực thường xuyên bị ảnh hưởng bởi sạt lở, chia cắt cục bộ khi xảy ra thiên tai. Hệ thống thủy lợi chưa đồng bộ, sản xuất nông nghiệp còn manh mún, đời sống người dân phụ thuộc chủ yếu vào sản xuất nhỏ lẻ nên tỷ lệ hộ nghèo luôn ở mức cao.
Xác định Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, xuyên suốt, Đảng ủy, HĐND, UBND xã Vân Sơn đã tập trung lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt ngay từ những năm đầu triển khai. Địa phương kiện toàn Ban Chỉ đạo, xây dựng kế hoạch thực hiện cụ thể, phân công rõ trách nhiệm cho từng bộ phận, đồng thời đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động để người dân hiểu rõ vai trò chủ thể trong thực hiện Chương trình.
Ảnh: Dự án hỗ trợ phát triển sản xuất cộng đồng (mô hình trâu thương phẩm) xã Vân Sơn
Bám sát chỉ đạo của Trung ương và của tỉnh, xã chủ động rà soát nhu cầu thực tế tại từng thôn bản, ưu tiên đầu tư đúng trọng tâm, đúng đối tượng; thực hiện công khai, dân chủ trong quá trình triển khai các dự án, tiểu dự án. Sự quyết tâm của cấp ủy, chính quyền cùng sự đồng thuận của Nhân dân đã tạo nền tảng quan trọng để các nguồn lực đầu tư được phát huy hiệu quả.
Giai đoạn 2021-2025, tổng nguồn vốn thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trên địa bàn xã đạt trên 49 tỷ đồng. Từ nguồn lực này, địa phương đã hỗ trợ nhà ở, nước sinh hoạt phân tán và chuyển đổi nghề cho 400 hộ dân; hỗ trợ phát triển sản xuất cho 841 hộ nghèo, cận nghèo và hộ mới thoát nghèo; đầu tư xây dựng mới, duy tu, bảo dưỡng 21 công trình hạ tầng thiết yếu về giao thông, thủy lợi, nhà văn hóa và nước sinh hoạt tập trung. Cùng với đó, 6 lớp đào tạo nghề ngắn hạn được tổ chức cho hơn 600 lao động nông thôn; nhiều hoạt động tuyên truyền về giáo dục nghề nghiệp, việc làm, xuất khẩu lao động, bình đẳng giới, chăm sóc sức khỏe phụ nữ và trẻ em, phòng chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống, phổ biến giáo dục pháp luật được triển khai rộng khắp. Địa phương cũng thực hiện hiệu quả các dự án bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, bảo tồn và phục dựng thành công Lễ hội Lồng tồng của đồng bào dân tộc Tày và Lễ hội Cầu mùa của đồng bào dân tộc Dao.
Ảnh: Công trình nước sinh hoạt tập trung thôn Phe, xã Vân Sơn
Bên cạnh việc được hưởng lợi từ các công trình, dự án đầu tư, người dân trên địa bàn còn thường xuyên tham gia các lớp tập huấn, chuyển giao khoa học kỹ thuật trong sản xuất nông - lâm nghiệp; hướng dẫn ứng phó với biến đổi khí hậu, phòng chống thiên tai; tập huấn ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số vào sản xuất, đời sống do Sở Dân tộc và Tôn giáo tổ chức. Đây được xem là một trong những giải pháp quan trọng giúp đồng bào từng bước thay đổi tư duy sản xuất, tiếp cận phương thức canh tác mới và nâng cao hiệu quả kinh tế.
Ảnh: Lớp tập huấn ứng phó với biến đổi khí hậu tại các thôn của xã Vân Sơn
Ảnh: Lớp tập huấn kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin cho người dân trong hoạt động sản xuất kinh doanh
Từ nguồn hỗ trợ của Chương trình cùng những kiến thức, kỹ năng được trang bị thông qua các lớp tập huấn, nhiều hộ dân đã mạnh dạn chuyển đổi mô hình sản xuất, phát triển kinh tế rừng, chăn nuôi và trồng cây dược liệu phù hợp với điều kiện tự nhiên của địa phương. Nhận thức của người dân cũng có nhiều chuyển biến tích cực, từ tâm lý trông chờ, ỷ lại sang chủ động tìm hướng phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống.
Ảnh: Mô hình gà thương phẩm, sản phẩm trứng gà Lục Đinh của HTX Phú Cường (thôn Nà Vàng) đã đạt OCOP 3 sao và trở thành mặt hàng được thị trường săn đón.
Sau 5 năm triển khai thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, diện mạo Vân Sơn đã có nhiều đổi thay tích cực. Tỷ lệ hộ nghèo giảm bình quân từ 4-5% mỗi năm; kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước được hoàn thiện; điều kiện sản xuất và đời sống của người dân được cải thiện, chất lượng nguồn nhân lực được nâng lên, đồng thời các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào các dân tộc tiếp tục được gìn giữ và phát huy. Quan trọng hơn, Chương trình đã góp phần củng cố niềm tin của đồng bào các dân tộc vào chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, khơi dậy tinh thần đoàn kết, ý chí tự lực, tự cường trong phát triển kinh tế và xây dựng quê hương. Với những kết quả nổi bật trong triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025, xã Vân Sơn đã được Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh tặng Bằng khen theo Quyết định số 1762/QĐ-UBND ngày 12/12/2025 vì có thành tích xuất sắc trong thực hiện Chương trình. Đây là sự ghi nhận xứng đáng đối với những nỗ lực của cấp ủy, chính quyền địa phương và sự đồng lòng của Nhân dân các dân tộc trên địa bàn trong hành trình vượt khó vươn lên.
Ảnh: Đại diện UBND xã Vân Sơn nhận Bằng khen của Chủ tịch UBND tỉnh
Từ những đổi thay đang hiện hữu có thể thấy Chương trình mục tiêu quốc gia không chỉ mang đến nguồn lực đầu tư mà còn mở ra cơ hội phát triển cho đồng bào các dân tộc ở Vân Sơn. Những con đường mới, những mô hình sinh kế mới và cả những đổi thay trong nhận thức của người dân hôm nay đang trở thành nền tảng để vùng đất nơi cực Đông Bắc của tỉnh tiếp tục vươn lên trong hành trình giảm nghèo và phát triển bền vững.
