Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc nhấn mạnh: “Bảo tồn và phát triển ngôn ngữ, chữ viết của các dân tộc. Đi đôi với việc sử dụng tiếng nói, chữ viết phổ thông, khuyến khích thế hệ trẻ thuộc đồng bào các dân tộc thiểu số học tập, hiểu biết và sử dụng thành thạo tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình.”
Quán triệt tinh thần đó, những năm qua tỉnh Bắc Ninh đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách đồng bộ, huy động tối đa các nguồn lực để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Nhờ vậy, diện mạo vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) và miền núi đã đổi thay rõ nét, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân từng bước được nâng cao, góp phần gìn giữ và phát huy giá trị bản sắc văn hóa truyền thống của các dân tộc trên địa bàn.
Đồng chí Trương Văn Bảo - Phó Giám đốc Sở thăm và động viên lớp truyền dạy tiếng dân tộc thiểu số trong cộng đồng dân cư
Hiện nay, tỉnh Bắc Ninh có diện tích tự nhiên là 4.718,6 km2, với 99 xã, phường, trong đó có 32 xã thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Tổng dân số toàn tỉnh khoảng 3,62 triệu người, trong đó có trên 327 nghìn người dân tộc thiểu số, chiếm 9,04% dân số. Cộng đồng DTTS gồm 45 thành phần, trong đó có 06 dân tộc thiểu số có số đông và sinh sống thành cộng đồng, gồm: Nùng, Tày, Sán Dìu, Hoa, Sán Chay (bao gồm Cao Lan và Sán Chí), Dao chiếm 97,78%; còn lại 39 thành phần DTTS khác chiếm 2,22%. Đồng bào sinh sống tập trung ở các thôn, bản thuộc 32 xã vùng dân tộc thiểu số và miền núi của tỉnh, nơi đây lưu giữ kho tàng văn hóa truyền thống đặc sắc, từ phong tục, tập quán đến lễ hội, tạo nguồn lực quý cho phát triển du lịch cộng đồng và bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống.
Tuy nhiên, cùng với nhịp sống hiện đại, nhiều giá trị văn hóa đang dần mai một, đặc biệt là ngôn ngữ. Theo kết quả điều tra kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số năm 2019 cho thấy, chỉ còn khoảng 1% người dân tộc thiểu số sử dụng thành thạo tiếng mẹ đẻ; đa số là người cao tuổi, trong khi giới trẻ ngày càng ít sử dụng.
Ngoài việc truyền dạy tiếng nói, người truyền dạy còn lồng ghép dân ca, truyện cổ, ca dao, giúp học viên thêm gắn bó và tự hào với ngôn ngữ, văn hóa dân tộc
Để bảo tồn, phát huy tiếng dân tộc thiểu số trên địa bàn, năm 2024 UBND tỉnh Bắc Giang (cũ) đã phê duyệt Quyết định số 1175/QĐ-UBND ngày 25/10/2023 phê duyệt "Đề án bảo tồn, phát huy tiếng dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Bắc Giang"; Hội đồng nhân dân tỉnh ban hành Nghị quyết số 71/2024/NQ-HĐND quy định một số chính sách hỗ trợ bảo tồn, phát huy tiếng dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, giai đoạn 2024-2030. Chính sách bảo tồn, phát huy tiếng DTTS được áp dụng trên địa bàn vùng dân tộc thiểu số và miền núi, tập trung vào các nội dung hỗ trợ thù lao và trang phục cho người truyền dạy; hỗ trợ bảng phấn cho cộng đồng thôn, bản; hỗ trợ tài liệu cho người học.
Để triển khai, thực hiện có hiệu quả, Sở Dân tộc và Tôn giáo đã tuyên truyền nâng cao nhận thức của cấp ủy, chính quyền các cấp, người dân về sự cần thiết phải bảo tồn, phát huy tiếng dân tộc thiểu số. Tham mưu UBND tỉnh ban hành Quyết định phê duyệt 07 bộ tài liệu truyền dạy tiếng dân tộc thiểu số gồm: Nùng, Tày, Sán Dìu, Cao Lan, Sán Chí, Dao, Hoa. Tổ chức 02 đợt tập huấn, bồi dưỡng kiến thức công tác bảo tồn ngôn ngữ tiếng dân tộc thiểu số và kỹ năng sư phạm cơ bản cho 97 người truyền dạy tại cộng đồng và 179 giáo viên đang công tác tại các cơ sở giáo dục. Chương trình tập huấn được xây dựng bài bản, cung cấp cho học viên hệ thống kiến thức và kỹ năng cần thiết trong công tác truyền dạy. Nội dung học tập gắn với các chủ đề gần gũi đời sống như giao tiếp hằng ngày, gia đình, quê hương, văn hóa truyền thống, nghề nghiệp và nghề thủ công, thiên nhiên, môi trường, chăm sóc sức khỏe, công tác dân tộc… Đặc biệt, học viên còn được truyền đạt phương pháp truyền dạy tiếng dân tộc thiểu số trong môi trường giáo dục; kỹ năng xây dựng giáo án, biên soạn tài liệu giảng dạy; đồng thời chia sẻ, trao đổi kinh nghiệm thực tiễn trong việc bảo tồn và phát huy ngôn ngữ dân tộc trong cộng đồng. Kết thúc khóa học, Sở Dân tộc và Tôn giáo ban hành Quyết định phê duyệt danh sách 276 giáo viên, người truyền dạy hoàn thành chương trình tập huấn, bồi dưỡng kiến thức. Đây chính là nguồn lực quan trọng, tạo cơ sở để đẩy mạnh công tác truyền dạy tiếng dân tộc thiểu số, nâng cao chất lượng giáo dục, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa và thúc đẩy sự phát triển bền vững của vùng đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn.
Các lớp học tổ chức ngay tại thôn, bản, thuận tiện cho người dân và thanh thiếu niên tham gia sau giờ lao động, học tập
Năm 2025, các xã vùng DTTS và miền núi đã tổ chức được 11 lớp truyền dạy tiếng dân tộc thiểu số trong cộng đồng dân cư, trong đó 09 lớp truyền dạy tiếng Sán Dìu với 335 học viên tham gia, 02 lớp truyền dạy tiếng Tày với 69 học viên tham gia. Các lớp học tổ chức ngay tại thôn, bản, thuận tiện cho người dân và thanh thiếu niên tham gia sau giờ lao động, học tập. Người truyền dạy đã truyền đạt các nội dung trong tài liệu, hướng dẫn phát âm, từ vựng, đồng thời lồng ghép dân ca, truyện cổ, ca dao, giúp học viên thêm gắn bó và tự hào với ngôn ngữ, văn hóa dân tộc mình.
Nhờ triển khai đồng bộ các chính sách và đẩy mạnh công tác tuyên truyền đến từng thôn, bản, đồng bào các dân tộc thiểu số được khích lệ học tập, nâng cao niềm tự hào, ý thức gìn giữ tiếng nói, chữ viết và chủ động hơn trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa. Tuy nhiên, từ đầu năm 2025 đến nay, công tác tổ chức thực hiện gặp không ít khó khăn do các cấp, ngành và địa phương phải tập trung cho việc sáp nhập, sắp xếp đơn vị hành chính, vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp; nguồn lực và thời gian dành cho hoạt động này bị phân tán, dẫn đến tiến độ triển khai các lớp học và hoạt động hỗ trợ chưa đáp ứng yêu cầu đề ra.
Sau khi hợp nhất thành tỉnh Bắc Ninh mới, nhiều nội dung của Nghị quyết hiện hành không còn phù hợp, bởi toàn bộ quy định trước đây áp dụng cho tỉnh Bắc Giang – đơn vị hành chính đã giải thể theo Nghị quyết số 202/2025/QH15. Bên cạnh đó, việc bãi bỏ cấp huyện cùng với quá trình sáp nhập, đổi tên hoặc chia tách nhiều xã khiến các địa danh cũ không còn chính xác về mặt pháp lý, gây khó khăn trong việc xác định phạm vi áp dụng. Thực tế này đòi hỏi phải ban hành một Nghị quyết mới phù hợp với tình hình hiện nay. Hiện Sở Dân tộc và Tôn giáo đang xây dựng hồ sơ, dự thảo Nghị quyết mới quy định một số chính sách hỗ trợ bảo tồn, phát huy tiếng dân tộc thiểu số giai đoạn 2025–2030, thay thế Nghị quyết 71/2024/NQ-HĐND.
Có thể thấy, việc bảo tồn và phát huy tiếng dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà còn mang ý nghĩa chiến lược lâu dài đối với sự phát triển văn hóa và giáo dục. Thông qua quá trình gìn giữ và truyền dạy, các thế hệ trẻ được nuôi dưỡng ý thức trân trọng, chủ động bảo vệ bản sắc văn hóa truyền thống đang có nguy cơ mai một. Đây chính là nền tảng quan trọng để củng cố khối đại đoàn kết dân tộc, tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi bền vững trong giai đoạn mới.
